16 januari 2020
 
برایانی شێردڵ
لە کتێبی "برایانی شێردڵ"ی نووسەری سویدی "ئاسترید لیندگرێن"، یووناتان و سکۆرپان دوو بران کە دایکیان بە هەژاری بەخێویان دەکا و لە ماڵێکی کۆنی داردا دەژین. سکورپان نەخۆشە و هەموو کەس دەزانێ کە بە زوویی دەمرێ.
ڕوژێک ماڵەکە ئاور دەگڕێ و برا گەورەکە سکورپان لە کۆڵ دەکا و خۆی‌ فڕێ دەدا. یووناتان دەمرێ. دواتر دوای مردنی سکورپانیش لە دنیایەکی دیکە لەوبەری ئەستێرەکان براکان یەکتر دەبیننەوە. بەڵام دوورتر لە شوێنی ژیانی ئەوان لەوبەری دۆڵەکە "تینگێل" و ئەژدیهاکەی "کەتلا" زوڵم لە خەڵک دەکەن. ڕوژێک براکان کە لەگەڵ گرووپێکی ژێر عەرز هاوکاری دەکەن دەچنە شەڕی تینگێل و کەتلا و سەربازەکانی. کاتێک ئاوری ئەژدیهاکە یوناتان دەسووتێنێ ئەم جار برای بچووک یووناتان لە کۆڵ دەکا و خۆی فڕێ دەدا..

_______________________________________
 
ناسیونالیزم کودن" ایرانی و پایەهای آن
1. ناسیونالیم ایرانی اساسا بی ریشە است اما کلونیالیست
2. اگر ریشەای هم دارد از "اقوام" و زبانهای دیگر بە عاریە گرفتە، اما بە دلیل بی ریشگی بنیادی خود اخلاقا بە این سامان بدست آوردە متعهد نیست
3. این ناسیونالیزم تاریخی مبهم و بی بنیاد دارد اما بە مرور زمان با زور و جبر بە تاریخ سازی خود ادامە میدهد
4. خرافە و حماقت مذهبی تودەها رکن اساسی این ناسیونالیزم است. 
5. الیت این ناسیونالیزم الیتی لجوج و پیگیر اما کودن و توخالیست. (نگاهی بە استادان بهترین دانشگاههای امریکا و کانادا همچون دەباشی و حقیقی نامور و یا نویسندەای چون دولت آبادی بیندازید)
6. این ناسیونالیزم همچون دزد سرگردنە همە زیردستیها را چپاول میکند
7. این ناسیونالیم با سیستم میلیتاریستی و فرهنگ مافیایی همخون و قرابت صد در صدی دارد.
لشکری از مردم با حس ناسیونالیستی ایرانی، ترکیبی از دادەهای تشیع و واهیهای تاریخی قلب شدە، در خیابانها بدنبال تشیع جنازە سرداری کە مافیای قدرت بە او نیز خیانت کرد سیاهپوش و سینەزنان روانند.
این ناسیونالیزم بە چە چیز‌ خود می بالد؟ جز خرافە، حماقت و لجن؟
البتە سران قدرت مافیایی بخوبی از این رویداد و این ناسیونالیزم کودن برای حفظ سامانەهای بیکران خود استفادە کردند.
بحران 40 سالگیی ناسیونالیزم کودن
در زندگی عادی معمولا با این پدیدە روبرو میشویم کە می گویند فلانی در بحران 40 سالگیست. این بحران کمی پیش‌ یا پس از 40 سالگی رخ میدهد. (البتە میتواند تا 55 سالگی ادامە یابد)
شاخصهای مهم بحران 40 سالگی سردرگمی، آشفتگی، خستگی، افسردگی، کاهش حافظە و ندانم کاریست. در این بحران حتی گاهی فرد میل بە زیستن را از دست میدهد و تمایل بە خودکشی دارد.
حال اگر بحران میلیونها با ناسیونالیزم کور کودنشان توامان شود، معجونی خواهد شد مانند 6 ژانویە 2020 کە مردمی خستە، افسردە، با کاهش حافظە تاریخی بە جلاد خود دووبارە بعد از 40 سال لبیک میگویند.

_______________________________________
 
کلونیالیزم و شهروند در جغرافیای ایران
از نظر من کوردستان مستعمرە غارتگران پارسیست کە در طول قرنها جز فلاکت چیزی برای "ملتهای حاشیە" بەارمغان نیاوردەاند. اما گسترش این بحث را بە زمان دیگری می سپارم. آنچە انگیزە این پست شد سخنان ترانە علیدوستی، هنرمند، بود کە نوشتە "مدت‌ها با این خیال جنگیدم و نخواستم بپذیرم؛ ما شهروند نیستیم. هیچ‌وقت نبودیم. ما اسیریم. میلیون‌ها اسیر."
"اسیر" آنگاە کە بە اسارت خویش واقف گشت دوو راە بیشتر ندارد یا زندگی و مرگی زبون یا تلاش ریشەای برای آزادی خویش. 
حال باید پرسید باتوجە بە آگاهی پایتخت نشینان بر اسارت خویش و دیگران کدام راە را انتخاب‌ میکنند و نقش ترانە علیدوستی-ها چیست؟ آیا ترس از‌ "تجزیە" ادامە اسارت و زندگی زبونشان خواهد بود یا همچون انسان مدرن با احترام بە حقوق ملتهای دیگر افقهای تازەای برای زندگی آزادانە خود و دیگران را رقم خواهند زد؟
باشد کە آزادگی معیار انسانییت باشد

_______________________________________
 
فەزیلەتی نووسین
بەپێچەوانەی زۆربەتان لەم فەیسبووکە من زۆر کەس بە شەخسی ناناسم. نازانم کێ خەڵکە کوێیە و تەمەنی چەندە و خەڵکی کام شارە و هتد. ئەوەی من لە ئینسانێک بە بێ ئەوە بیناسم نزیک دەکاتەوە نووسینەکانێتی. لەم چەند ساڵەدا کە فەیسبووکم بووە کاک "ڕامان حاجیزادە"م لەڕێگای نووسینەکانی ناسی و تەنانەت یەکجاریش پێکەوە قسەمان نەکردووە (پێموایە جارێک بۆچوونێکم لەسەر‌ بابەتێک بەپەیام نارد) بەڵام بەردەوام دەچوومە هۆدەی فەیسبووکی بزانم چی تازەی نووسیوە و لە شوێنی دیکە نووسینەکانیم دەخوێندەوە. لە ڕێگای نووسینەکانی زانیم کە کوردایەتی بۆ ئەو ناوەندی بیر و هزرێتی. لەڕێگای خوێندنەوەی پۆستەکانی زانیم هەوڵ دەدا ئۆتۆریتەی بیر و هزری فارس/ئێرانی لەسەر تاکی کورد هەڵەوەشێنێتەوە و خەریکە نیگای خوێنەری خۆی بۆ کوردایەتی ڕاکێشێ و زانیم کە بۆ ئەو ئەخلاق لە سیاسەتدا نەک هەر پێویستە بەڵکوو فەزیلەتە. و نووسین بۆ ئەو فەزیلەتێکی واڵایە بۆ ڕزگاری کورد لە ژێردەستەیی و ئەسارەتی فکری و سیاسی و ئەخلاقی داگیرکەران.
زۆر کەس دەپرسن بۆ لەسەر نووسەر و شاعیری ناو وڵات نانووسی و هەمیشە وڵامم ئەوەیە کە گیانی ئەوان لەخەتەر دایە. گیان گرینگترە لە نووسین. ئینسانەکان زیندوو بن کات بۆ نووسین هەر دەبێ. (گەرچی‌ بە ترس و لەرز‌ دوو جار لەسەر شێعر و ڕۆمانی ناو وڵات نووسیومە)
بریا کاک ڕامان هەر زیندووبا و نووسیبای.
یاد و هزرت هەرمان کاک ڕامان گیان 💔

_______________________________________
 
شعار "مرگ بر دروغگو" یک فضیلت اخلاقی‌- سیاسی
این روزها بکرات شعار "مرگ بر دروغگو" در خیابانها بر زبانها جاریست. این شعار از‌ سە منظر قابل تأمل است:
1. جمهوری اسلامی در طول 4 دهە دو نسل را براساس "دروغ" پروردە و اینک این انسانهای اشباع شدە از دروغ بسوی "راستی و حقیقت" تمایل دارند. این تمایل یک فضیلت اخلاقی و سیاسیست.
2. بنیاد جمهوری اسلامی برپایە "دروغی 1400 سالە" بنیاد شدە. "جمهوری دروغ" در این 40 سال نیز شیرازە روابط انسانی را برهم زدە و ویران کردە است. شعار "مرگ بر دروغگو" بازگشت بە جوهرە "راستی"ست. 
3. در "تشیع" یکی از راهکارها و وسیلەها "تقیە/دروغ" است کە برای رسیدن بە هدف میتوان هر جنایتی را انجام داد و با تقیە خود را تبرئە کرد. این شعار تقیە را نیز بە چالش میکشد.
از این رو شعار مرگ بر دروغگو "میل بە "کشف حقیقت"، سرنگونی استبداد 1400 سالە دینی- سیاسی و تنظیم دوبارە روابط انسانی براساس "راستی"ست.

_______________________________________
 
کۆلۆنیالیزم و مەهاباد
داگیرکاری فەرهەنگی لە ڕوانگەی "هومی بابا"
لەم ساڵانەی دوایدا پرسیارێکی بەردەوام ئەوەیە کە بۆ مەهاباد هیچ جوڵانەوەیەکی تێدا بەدی ناکرێ؟ ئەم شارە چ تایبەمەندییەکی وەخۆ گرتووە کە تەنانەت لە ئاساییترین و سادەترین نەریتەکانی وەک بەخاک سپاری و سەرەخۆشیدا ئینسانەکان ئەرکی خۆیان ئەنجام نادەن؟ مەهاباد بۆ فەلەج بووە؟
یەکێک لە بیرمەندانی پۆست کۆلۆنیالیست، هومی بابا، پۆست کۆلۆنیالیستی هیندی ئامریکایی و پرۆفێسۆری ئەدەبیات لە هارواردی ئامریکا و سەر بە مەکتەبی "تیۆری ڕەخنەیی"، باس لەوە دەکا چۆن کۆلۆنیالیست لە ڕێگای کولتوورەوە دەچێتە بن و بناوانی نەتەوەی داگیرکراو. بابا پێیوایە کە "ژێردەست" دەبێتە جۆرێک لە mimicry/ "میمیکری" باڵادەست. ئەندامانی کۆمەڵگای داگیرکراو بۆ ئەوە بتوانن هێندێک بجوڵێنەوە "ماسک" لێ دەدن و "ئەدا"ی داگیرکەر دەردێنن و کولتووری داگیرکەر لەخۆ هەڵدەسوون و لەبەری دەکەن بە بێ ئەوە ببنە هاوتا و هاوشانی داگیرکەر. ئەم ئەدادەرهێنانە زیاتر لە پەڵەیەکی پیس دەچێ تا ڕەسن بوون. "میمیکری" ئێمکانی جۆرە بوونێک و "فەزا"یەک دەداتە داگیرکراو کە خودی داگیرکەر پێویستی پێیە. "تۆ دەبێتە سپی بەڵام نەک بە تەواوی."
هومی بابا ئەمە دێنێتە بەر باس کە داگیرکەران "چەند فەرهەنگی و تێکەڵاوی کولتورەکان" لەبەرانبەر "جیاوازی فەرهەنگی"دا دادەنێن. بە ڕای بابا لە ڕاستیدا داگیرکراو بە جێی ئەوە کە جیاوازییەکانی فەرهەنگی خۆی بەرجەستە کاتەوە و ئایدێنتیتی خۆی لە بەرامبەر ئەویتردا دروست بکا دەبێتە ئەدادەرهێنەری داگیرکەر.
Hybridisation
سەرهەڵدانی کولتووری تازەی کۆلۆنیالیست بەناوی چەندفەرهەنگی کە هەموو "ئەوانیتر" لەناو خۆیدا حەل دەکا و بەمجۆرە نفوزی خۆی بەردەوام پەرە پێدەدا. داگیرکراو بە جێگای ئەوە کە کۆلۆنیالیزم وەک شتێکی دوور چاو لێبکا بەناوی چەندفەرهەنگی دەکەوێتە داوی داگیرکەر. داگیرکەر بەردەوام خۆی لە هەموو کەلێن و قوژبنی کولتوری ئێستای داگیرکراودا مەڵاس دەدا. چەندفەرهەنگی ئەویتر دەکاتە "ئوبجێکت". بەڵام بابا دەڵێ کە "جیاوازی فەرهەنگی" لە بەرانبەری چەندفەرهەنگی دا ڕادەوەستێ. جیاوازی فەرهەنگی بەشێکە لە هۆیەت دروستکردنی خود، بەڵام چەند فەرهەنگی دەتکاتە کاتێگۆری و هەڵتدەسەنگێنێ.
بابا دواتر باسی ئامبیوالێنت/ بێتەفاوتی بوونی کۆلۆنیال دەکا کە وەک سکەیەکی دووڕوو و "هەڵگری دوگانگی" لەسەر داگیرکراو کاریگەری دەبێ و دەبێتە هۆی دابەشبوون و پڕشوبڵاوی ئایدێنتیتی.
مەهاباد وەک شارێکی گرینگ بە مێژوویەکی تایبەت لە دوای هاتنە سەرکاری کۆماری سێدارە کەوتە بەر ئەم سیاسەتە. واتە دەسەڵات بە چوونە ناو بیر و مێشکی خەڵک، هەوەڵ خوێندەوارەکان و زانکۆچووەکان و دوکتورەکان، توانیوێتی خەڵکی مەهاباد لەناوەوە بۆش و بەتاڵ بکا. دەسەڵاتی ئیسلامی بەناوی چەندفەرهەنگی ئێرانی توانیوێتی "ئەویتر" بە هەموو تایبەتمەندییەکانی بەرەو خۆی ڕابکێشێ و لەناو خۆیدا حەلی بکا. لەم ناوەدا کەسانێكیش بەناوی ڕووناکبیر بوونە میمیکری دەسەڵات و بە ئەدای ڕووناکبیرانە، ئاگاهانە یا نائاگاهانە ئەو خزمەتەیان بە دەسەڵات کرد کە دەسەڵاتی پێویستێتی. بەشێک لە تریبوون بەدەستان و ڕووناکبیرانی مەهابادی بە جێگای ئەوە لە بەرامبەر دەسەڵات دا ڕاوەستن بەردەوام خەڵكیان ترساند کە ئەگەر دروست نەجوڵێینەوە، ئەوەندە "فەزا"یەش کە هەیە لە دەستی دەدەین. و ئەم "ترس دروستکردن"ە وای کرد کە ڕۆژ بە ڕۆژ لە خۆت خاڵیتر بکرێ و وردە وردە ببیتە سپی، بەڵام نەک بە تەواوی. واتە ببیتە بەشێک لە کەرەسەی دەسەڵات بەڵام نەک هاوشانی.
بێ تەفاوتی و ترس و ئەدای ئەوی داگیرکەر دەرهێنان کارێکی وەهای کردووە کە نەک تەنیا لە ڕۆژی لەدایک بوونی منداڵەکان "تولد تولدت مبارک" بخوێنی کە بگرە لە شینی ١٧٦ ئینسان کە بە مووشەکی دەسەڵات گیانیان لە دەست دا، بەشداری سەرقەبران نەبێ، ها نەکا ئەوەندە "فەزا"یەی کە هەیە لە دەست بڕوا، خافڵ لەوە کە هەم فەزا و هەم هوییەتی کوردانە لە مێژە لەدەست چووە.
و لە شارێکی زەبەلاحدا تەنیا ژنێک هەیە کە ئاڵای داگیرکەر بدڕێنێ. لەم ڕۆوەش هێزی بەرنگاری داگیرکەران لە زۆر شوێنی جیهان زۆربەی جار ژنان بوون.
نیشانەناسی
بۆ تابووتەکان لە ئاڵای ئێران پێچرابوون؟
- "ژیان و مەرگتان لەژێر دەست و ئاڵای ئێمەیە!"

_______________________________________
02 oktober 2019
 


شێعری نامە لە نووسینی ئەنوەر عەباسی
خوێندنەوە: شەهلا دەباغی


_______________________________________
01 oktober 2019
 
گوڵ و پەنجەرە

خەڵکی ماڵەکە هەموو لە هاتووچۆدا بوون. یەک سەندەڵی دەبرد، یەک تیڤی ڕادەگوێست، ئەوی دی چرای پێ بوو. هەر کەس شتێکی لە ماشێنی باری دەهاویشت.
ماڵەکە چۆل کرا. باب گەڕاوە چاوێک بە وڵاتدا بخشێنێ و بزانێ هیچ بەجێ نەماوە. لەپڕ هەستی کرد بۆنێکی زۆر خۆش لە مالەکەدا بڵاو بۆتەوە. نەیزانی ئەو بۆنە لە کوێوە دێ. چاوی بە پەنجەرەکە کەوت و دیتی پەردەکان لێ نەکراونەتەوە. گەڕاوە لای ماشێنی باربەری و سەندەڵییەکی هێنا و چووە سەر سەندەلییەکه و پەردەکانی لێ کردەوە. لەپڕ دیتی گوڵەکەی پشتی پەردەکە سەروبابانی لە گوڵ ناوە و بۆنی خۆی بەدنیادا بڵاو دەکاتەوه.



_______________________________________
 
Best for Baby
دوای  بانگ بەگوێ دادان 
بە پەڕە و ئایەتی ئەنفال
Bet for Baby
دوای حەمامێک بە ڕەڵمی بیابان
Best for Baby
دوای ئاخر قومەکانی شیری مەمکی دایک و
دوای دواین هەناسەکان
Best for Baby
دوای ۱۹۸۰ کان و
دوای دۆزینەوەی ڕووفاتەکان و
دوای کۆتایی زەمەن
Best for Baby
نەک هەر  Baby یەک 
تەنیا بۆ زاروکی کورد لە جەهەنەمی قورعان

١ی ئاگۆستی ٢٠١٩



_______________________________________
 
لە دزەیی هەتا زەردی
هەوڵ بۆ نەمانی هەژاری و کار بۆ یەکسانی یا "ئایلا"؟

لە ماوەی ڕابردوودا دوو ویدئۆ لە لایەن عەزیز وەیسی و نوید زەردی ‌بڵاو ‌بوونەوە کە من خۆم پێموابوو لە لایەن زۆر ڕێکخراوی ژنان و بیرمەندی کورد لە دوو ڕوانگەی فێمینیستی و چەپەوە دێنە بەر تاوتوێ. ئەمە نەکرا تا سەرئەنجام ۹ی ئاگۆستی بەڕێز دڵزار عابدی بە لایڤی فەیسبووکی (کە لەسەر دیواری بەڕێزیان هەیە) لەسەر ویدئۆی "ئایلا" لە ڕوانگە "نئۆلیبرالیسم و تەماحی بازار" لێدوانی دا، و لەباری موسیقایی و هونەریش ئاماژەی بەوە کرد کە "ئەم ویدئۆیە نرخی هونەری نییە".
سەرەڕای سیلەنیگای دروستی عابدی بۆ ویدئۆی "ئایلا" بەڵام دیسان دەکرێ ئەم بەرهەمە سەقەتە و وێنەگەلی وەک ویدئۆکەی عەزیز وەیسی لە زۆر بارەوە بێنە بەر باس کە لێرەدا من تەنیا ئاماژە بە چەند خاڵێک دەکەم.
موسیقا بە گوێرەی نیچە "ڕوحی جیهانە". ئەگەر ئەم بیرە وا لێک بدەینەوە کە موسیقا دەتوانێ ڕێگایەک بێ بۆ ناسینی ناوەرۆکی جیهان و بۆ بەرجەستەکردنی گرفتەکانی، ئەوە دەکرێ چاوێک بەموسیقای دنیادا بخشێنین و ببینین کە چۆن موسیقا یەک لە هەرە کاراترین ئامراز و ڕێگاکان بووە کە نەک هەر چێژێکی ئەرێنی و ئارامی بەخشیوەتە ئینسانەکان، بگرە بۆ باسی گرفت گەلی وەک شەڕ، زەبروزەنگ، ڕاسیسم، هەژاری، نایەکسانی جنسییەتی و ستەمی ئیتنیکی، و بۆ دەهەڵمەتگرتنی ئەو کێشانە چالاکانە بەکارهاتووە.
بەداخەوە موسیقا لەلای جیلی نوێ نەتەنیا بە قەولی بەڕێز عابدی لەباری هونەرییەوە گەشەی نەکردووە بەڵکوو لەباری تێکست/دەقی ناو گۆرانییەکانیش داڕمانێکی جوانناسانە، ئێتیکی، کۆمەڵایەتی و سیاسییان پێوە دیارە. مەبەستم لە سیاسی ئەوەیە کە کۆی ژیانی ئینسان لەژێر کاریگەری سیاسەتدا فۆرم دەگری جا چ بگا بە ژیانی ئینسانی کورد کە کەوتۆتە پڕکارەساتترین ناوچەی دنیا و ڕۆژ نییە جێنۆساید نەکرێ، گۆڕی بە کۆمەڵی کوردان نەدۆزرێتەوە و یا هەر ئێستا زور ئینسانی هەژاری کورد لە ڕۆژهەڵات و بگرە لە کۆی ئێران لەسەر زبڵی شەقامان ڕسقی خۆیان دەدۆزنەوە. ئینجا خوێنەران بە جێنۆساید، داگیرکاری، هەژاری، زیندان و ئەشکەنجە فاکتەری دیکەی وەک "نایەکسانی جنسییەتی"ش زیاد بکەن و دەبینین کە گوشاری هەژاری و داگیرکاری بەشێکی زۆری لەسەر شانی ژنانە.
لەوەها دوخێکدا عەزیزی وەیسی حەوت هەشت کچی منداڵکارەی لە ماشێنێکی ئاخرمۆدێل لەباوەش و لەلای سمێڵی فشی خۆی داناوە و، نوید زەردی باسی کڕین و فرۆشتنی ئایلا و کازینۆ و دۆڵار دەکا.
لە سەردەمێکی وەها تۆفانیدا کە هەر وشە و قەڵەم و هونەرێک دەبا بۆ ڕزگاری، ئازادی، داپەروەری و یەکسانی تەرخان کرابا، ئێمە شاهیدی بەرهەمی "سێکسیستی" و "گێچەڵی سێکسوالی" کەسانی وەک "عەزیزی وەیسی و نەوید زەردی"ین کە هەڵبەتە ئەمە بەشێوەی ئاریستۆکڕات و شیکەکەی چەند ساڵ پێش لە دەمی "عومەر دزەی"یش هاتە دەر بەڵام ئەو کاتیش بە جێی ڕەخنە، گۆرانییەکەی دزەیی مەشهوور و بوو بە بنێشتەخۆشکەی مەحفڵی پیاوانی دەوڵەمەند و قسەزان و ئاریستۆکڕاتی ڕۆمانتیک.
له راستیدا ئەو دەقانە باسی ئازادی ژنان و قەتڵی نامووسی ناکەن بەڵکوو تەرویجی بەکاڵاکردنی ژن دەکەن. ئەم دەقانە نەک جوان نین بگرە لە ڕوانگەیەکی پیاوانە بۆ سەر جەستەی ژنان وەک "سێکس ئۆبجێک" نووسران و ئایلا بۆ کڕین و فرۆشتنە. لەم دەقانەدا "نێری بێ مەعریفە" بە کەیفی خۆی ژن دەخاتە ژیر ڕکێفی دەسەڵاتی هەرزەی خۆی و ئەوەی حیسابی بۆ ناکرێ ژن و دۆخی سەختی ژیانێتی.
ئێستا پرسیار ئەوەیە لەم دۆخەدا کە کۆی نەتەوەی کورد و ژنانی کورد لە شاخ و زیندان لەژێر هێرشی داگیرکەرانن و ڕاست لەم کاتەدا کە قەیرانی ئابووری هەزاران ئێنسانی کوردی لە ڕۆژهەڵاتی کودستان لەپێ خستووە چۆنە دەفتەر دەفتەر خەرجی ئەم ویدئۆیانە دەکرێن و کێن کڕیارانی ئەم کاڵا بۆنجۆلانە؟ لێرەدا من زۆرتر مەبەستم بێ وڵاتی و هەژاری خۆمانمە ئەگینا لە ئورووپا و ئامریکاش لەم کاڵا بونجولانە زۆر و زەوەندە بەڵام بە دوو جیاوازی:
۱. ئەوان دەوڵەتن و  کەرەسەی پێویستی ڕەخنە وەک مێدیای  زیرەکیان هەیە
۲. ئاکادێمیکار و کەسایەتی کولتوورییان لەسەر ئەو کێشانە کە دژی کەرامەتی ئینسان بن کاردەکەن و ئاگاهی بەرهەم دێت.
بۆ کوردی بێ وڵات و ژنی هەژار کە دەبا لە باشوور و لە تاراوگە هەر سات و پارەیەک بۆ کاری بونیادی و جوانناسی و ئینسانگەرایی بەکارهاتبا، و ئەرکی هەر هونەرمەند و وشەیەک خزمەتی ڕزگاری نەتەوەیی با، و هەر بەرهەمێک کومەڵگای بەرەو داد، یەکسانی و نەمانی هەژاری بڕدبا، چۆنە ئەم بەرهەمانە دروست دەکرێن؟ کێن ئەوانەی قازانجێان بە بازاڕی ئەم جۆرە بەرهەمانەوه گرێ دراوە؟
زەردی دەبا ئەوەی هێنابا ژێر پرسیار کە چۆن بەشێک لە ژنان لەبەر هەژاری جەستەی خۆیان دەفرۆشن و چۆن ژنان لە ژێر دەستی داعشی شیعە و سوونە دەستدرێژیان پێ دەکرێ، نەک موسیقاکەی ببێتە ئامرازی پروپاگاندای پێدۆفیلی، فرۆشی ژنان و ڕێکلام بۆ کازینۆ.
بەڵام ڕەنگە زەردی لە خاڵێکدا ڕاست بکا کە "کوردیش ڕادێ" و چاوپۆشی لە ئاکامی ئەو بەرهەمانە لەسەر کۆمەڵگا دەکرێ، ئەگینا چۆن تا ئێستا چەپ و فێمینیستەکان لام تا کام هیچیان نەکوتووە؟ نەکا زوانم ڵاڵ ڕێکخراوەکانی ژنان و مێدیا و هونەرمەندان و ڕووناکبیران لە گوێی گایدا نوستوون؟ ئێوە هەر بۆ وێنە و بەراورد چاو لە موسیقای ئێرانیی داگیرکەر بکەن کە چۆن باسی گرفتی شەڕ و نیشتمانپەروەری خۆیان دەکەن.

_______________________________________
 
نامە لە نووسینی خەبات ڕەسووڵی
خوێندنەوەی  شەهلا دەباغی



_______________________________________
 
پێشکەش بە ۱۹ شەهیدی ۸ی سێپتامبری ۲۰۱۸
خوێندنەوەی یەک ڕستە لە شێعری "بەڵێن بە نیشتمان"
ئێریک ئاورباخ لە شیکردنەوەی چەندین دەق لە شاکارەکە بەناوبانگەکەی خۆیدا Mimesis باس لەوە دەکا کە دەقی رێئالیستی لە هەموو سەدەکانی ناوەڕاست هەتا "رێنێسانس" بووە و دەقی رێئال تەنیا تایبەتی دوایی سەدەی ۱٦ نییە.
ئاورباخ لەسەر ئەم باوەڕەیە کە بۆ خوێندنەوەی دەقێک هەمیشە دەبێ لە خودی دەق ڕا حەرەکەت بکەی و تەنانەت ئەگەر خوێنەر بەشێک لە دەقێکی پێ گرینگتر بێ و یا خۆشتری بوێ دیسان دەبێ دەق ئەم بۆچوونەی پشتڕاست کاتەوە. خودی دەق باشترین کەرەسە و پاڵپشتی خوێندنەوە و "ڕاڤە/تاویل"ە. ده‌ق ده‌توانێ هه‌موو تیۆرییه‌کان تێپه‌ڕ بکا. (1998 .Erich Auerbach, Mimesis)
هەروەه کریستێڤا ده‌ڵێ تێکست/هه‌موو ده‌قێک کارتێكردنی ڕۆحی‌- ڕه‌وانی ‌و کولتووری لەسەرە، واته له نێواندەقی/ "Intertextualitet"دا تێکستێکی‌تر شکڵ‌ ده‌گرێ ‌و به‌م جۆره هه‌ر تێکستێک ده‌بێتە جۆرێک "پۆلیفۆنی له تێکستی جۆراوجۆر" که ئه‌و ئیمکانه به ده‌نگی شاعیرانه ده‌دا که شایه‌تی له‌سه‌ر مێژوو بدا.
شاعیر لەیلا سۆفی زادەی چەندین ساڵە نیشتەجێی کۆیە و پیشمەرگەیە. لیلا لە شێعرێکدا لە ژێر ناوی "بەڵێن بە نیشتیمان" لە شوێنێک لە هەوەڵەکانی شێعرەکەیدا دەڵێ:
"ئەی نیشتیمان
لێمان مەگرە دەست لە کزەی جگەرمان و
دەست لە براو دڵی خۆمان هەڵدەگرین و
ڕووەو ئاسمان دەقیژێنین،
دوژمن بەناو جەستەماندا تێدەپەڕێ و
لەسەر ڕۆخی دەریای خوێنمان
بنە دەخات؛
ئەو دەیەوێت
چڵ و چێوی ئێسقانمان نەناسینەوە،
پژوپۆی گیاو هەناسەمان بیرچێتەوە."
لێرەدا من ناچمە سەر شیکردنەوەی کۆی شێعرەکە و یا تەنانەت خودی ئەم کۆپلەیە مەگەر تەنیا لەسەر یەک ڕستە هەڵوێستە دەکەم کە بەڕای من گوزارەیەکی گرینگە لە کۆی دەقەکەدا:
"دوژمن بەناو جەستەماندا تێدەپەڕێ و
لەسەر ڕۆخی دەریای خوێنمان
بنە دەخات"
ئەم گوزارەیە چ دەڵێ و بۆ بۆ منی خوێنەر گرینگە؟
ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ تیۆرییەکەی ئاورباخ واتە "لە دەق ڕا ڕۆیشتن" و هەروەها "ئینتێرتێکستوالیتی" کریستێوا٫ ئەوە ئەم تاکە ڕستەیەی دەقی "بەڵێن بە نیشتمان" تەعبیر لە حەقیقەت و دۆخێکی رێئال دەکا:
"دوژمن بەناو جەستەماندا تێدەپەڕێ"
کام جەستە؟
شاعیر دانیشتووی کۆیە و باشووری کوردستانە. باشوور و شاری کۆیە بەشێک لە جەستەی نیشتمانی گەورەتری کوردە بەڵام دوژمن بەناو ئەم بەشە لە نیشتمان و ئەم شارە بەناوبانگە و ئەم جەستەیەدا تێدەپەڕێ و ئینجا نەک هەر تێپەڕینێکی ڕاگوزاری و بێ ئامانج بەڵکوو "لەسەر ڕۆخی دەریای خوێنمان بنە دەخات" تا دواتر هەناسەبڕمان بکا.
بەدوای ئەم تێپەرین بەناو جەستەیەدایە کە دوژمن جەستە دابەش و شەق دەکا و بنە دادەکوتێ و ڕمبازێن دەکا و کارێکی وا دەکا تا هیچ کوردێک چڵ و چێو و چوارپەلی جەستە و ئێسقانی نیشتمانی خۆی نەناسێتەوە و بەداگیرکردنی بەشێک لە جەستە کەشێکی وەها دروست دەکا کە هەناسەدانیش لەبیر بچێتەوە.
ئەم شێعرە بەدوای مووشەکبارانی دێمۆکڕاتەکان لە کۆیە نووسراوە. ڕۆژێکی پڕ لە کارەسات بەدوای دەیان ساڵی پڕلە تێرۆری پێشمەرگەکانی ڕۆژهەڵاتی لەم بەشە لە نیشتماندا و بنەکردن و شانە دانان لەناو بەشێک لە جەستەدا٫ دوژمن بە هەموو هێزی فیزیکی و سیاسی و نیزامی بەناو جەستەی نیشتماندا تێپەڕ دەبێ و نەک تەنیا خەباتکاران شەهید دەبن کە بگرە شکۆ و قەڵای کوردی گەرمێن و کوێستان دەکاتە ئامانج.
وە ئەم تێپەر بوونە بە سەر خاکی نیشتماندا ساڵەهایە بە بەر چاوی هەموواندا دەکرێ. تێپەڕ بوونی دوژمنێک کە شاعیر بە چاوی خۆی دیوێتی جا چ بە ناردنی مووشک بێ و چ بە تێپەڕبوونی هێزی نیزامی و سەدان جاسووس لە ژێر ناوی جۆراوجۆردا.
ئەم تاکە ڕستەیە گوزارەیەکی بەهێزی دەقێکە کە دەیان ساڵ دواتر و ئەگەر هەڵکەوی و ئەقڵ بۆی بڕەخسێ و دوست و دوژمن ئاشت بنەوە٫ وەک شاهیدی مێژوو دەمێنێتەوە کە دەڵێ:
سەردەمانێک دوژمن لەناو جەستەماندا دەژیا و بەناو جەستەماندا تێپەڕ دەبوو هەر چۆن ئەسپەکەی "تروا" بە کۆڵێک سەرباز و جاسوسێک کە بە درۆ کوتی ئەم ئەسپە بۆ سووتاندن و بۆ قوربانییە٫ دزەیان کردە ناو قەڵا و یونانیەکان دوای دە ساڵ بە فێڵ و حیلە دەستیان بەسەر تروادا گرت.
ئەم "تێپەڕینی دوژمن بە ناو جەستەماندا [...] بۆ بنە کردن" و داگیر کردنی خاکمان و چاندنی برین لە جێگای گوڵ لە کاسەی سەرماندا دیاردەیەکی سەدپاتەیە و لە زۆر شوێنی ئەم نیشتمانە داگیرکەران بە قووڵایی جەستەماندا تێپەڕ بوون. هەر ساڵێک پێش کارەساتی ۱۷ی خەرمانانی ساڵی ۲۰۱۸  دوژمن بەناوەڕاستی دڵی کوردا, کەرکووک, تێپەڕ بوو و نیوەی جەستەی نیشتمانی دادڕی و لە ۸ی سێپتامبری ۲۰۱۸دا ئەمجارە بە ناردنی مووشەک نەک هەر بە سەر خاکدا تێپەڕ بوو کە هەوا و ئاسمانیشی قەڵشاند.
بەڵام لە ئاخر کۆپلەی "بەڵێن بە نیشتمان"دا شاعیر ئەژنۆی خەم بەردەدا و دەڵێ سەرەڕای هەموو ئازار و سێدارە و تێرۆرەکان لە دەروازە و دەمی ڕاپەڕین (کە ئەزقەزا دوژمن بەوێشدا تێپەڕ بووە) دەگەڕێینەوە و بەڵێن دەدا کە ئەم خاکە لە دەست داگیرکەر ڕزگار دەکەین و سروودی سەرکەوتن دەڵێینەوە.
"بەڵێن بە نیشتیمان"
ئەی نیشتیمان..
دەستێک بەسەرماندا بێنە،
بەسەر ئێمەی دڵشکاو و پەل پەڕیو و
مێشک پژاو.
ئەی نیشتیمان..
لێمان مەگرە دەست لە کزەی جگەرمان و
دەست لە براو دڵی خۆمان هەڵدەگرین و
ڕووەو ئاسمان دەقیژێنین،
دوژمن بەناو جەستەماندا تێدەپەڕێ و
لەسەر ڕۆخی دەریای خوێنمان
بنە دەخات؛
ئەو دەیەوێت..
چڵ و چێوی ئێسقانمان نەناسینەوە،
پژوپۆی گیاو هەناسەمان بیرچێتەوە.
ئەو دەیەوێت..
لە نێو کاسەی سەری خۆمان
گوڵەکان فەرامۆش بکەین و
برین لە جێیان بڕوێنین.
ئەی نیشتیمان..
لێمان خۆشبە درنگ بگەینەوە دڵت
ڕێگەمان پڕ لەدەستدانی
سوورەچنارەکانی ڕێ و
خاپوور بوونی ماڵی کوردە،
ڕێگەمان پڕ
لە مینی ڕەشبینیی و شینی پۆلە کۆترکانی خۆتە.
ئەم ڕێگەیە بۆ ئێمە چەند هەراسان بێ و
نەکرێتەوە،
زۆر دڵنیاین دەبڕێتەوە.
ئەی نیشتیمان..!
ئێمە نەک لە پێت گەیشتن
نەک لە تۆ سارد نابینەوە،
ئێمە هەموو پەتی دنیا لە ملمان نێن
هەرچی موشەک وتۆپی دنیایە
بڕژێتە سەر ڕێی ئاسۆمان،
دڵنیا بە بە موو لە گیانبازیی ئێمە نالەرزێنێ
ورەی بەرزمان نالەقێنێ،
هەر دێینەوە و لە دەمی ڕاپەڕینەوە

سەرکەوتنمان دەڵێینەوە.

_______________________________________
 
داگیرکەر و کۆڵۆنیالکراو
عاشق و معشوق/ئەویتر

پێوەندی داگیرکەر و داگیرکراو لە چەشنی پێوەندییەکی هەستی ئاشقانە و نەک ئەقڵانییە. یا ڕاستتر بڵێین لە پێوەندییەکی خەیاڵی (من و من) دەچێ. لای ئاشق ئەو/مەعشووق دەبێتە بەشێکی گرینگ لە "من"  و "خود". مەعشووق دەبێتە خودایک کە هەموو بوونی خود داگیر دەکا و ئاشقی سڕبوو ڕۆژ بە ڕۆژ بەرەو فەوتانی زیاتر دەچێ و ئەمە لە حاڵێکدایە کە ئەو/داگیرکەر/ مەعشووق ژیانی سەربەستی خۆی دەکا و هێز و ورەی لە گەشە دایە و تۆ بە "ئەویتر"ێکی سووک چاو لێ دەکا. ئەم پێوەندییە دەبێتە ماکەی فەوتانی هەست و نیستی تاک و گەلی کۆڵۆنیالکراو.
لەم پێوەندییەدا ڕەوتی فەوتان لە ئەکتی خودی کوڵۆنیالکراو سەرچاوەدەگرێ کە بەهۆی هەستێکی نەهادینەیی ئیزن دەدا بەردەوام داگیر کرێ. داگیرکراو پێی وایە داگیرکەر بەشێکە لە خودی خۆی (بە ناوی زمان و مێژوی هاوبەش) بەڵام لە ڕاستیدا هەرگیز داگیرکەر "ئەویتر" واتە تاک و نەتەوەی کۆڵۆنیالکراوی خۆش نەویستووە بەڵکوو تەنیا داگیری کردووە٫ و داگیرکردن بێ نرخترین و نابەرابەرترین جۆری پێوەندییە چونکە لەودا هیچ جۆرە خۆشەویستی و ڕێزێک نییە جگە لە چەوساندنەوە٫ تەنانەت ئەگەر بە فەرزی مەحاڵ هەستی و خەیاڵی بووبێ. (و جۆری خەیاڵ جۆری بوون درووست دەکا.)
لە واقعدا ئەم جۆرە پێوەندییە بۆیە بەدەوامە چونکە کۆڵۆنیالکراو/ئاشق لەم بازنەیەدا دەمێنێتەوە و ترسی لە دەرچوونە لە بازنە٫ چونکە ئەم پێوەندییە دەروونی کراوە بە پێی ئەقڵانییەت نییە و ئەم هەستە بە تێپەڕبوونی زەمەن لەناو داگیرکراودا جەوهەری و نهادینە بووە.
تەنیا ڕێگای ڕزگاری و نەمانی پێوەندی کۆڵۆنیالیستی (بە تایبەت لە جۆری ئێرانییەکە) هەوڵی خودی داگیرکراوە کە یەکجار بۆ هەمیشە خۆی لە درۆ و پێوەندییەک کە هەر کاڵفامی خودی خۆی سەرچاوەکەیەتی ڕزگار ‌کا و دڵنیا بێ کە داگیرکەر قەت وەک ئەرزشی بەرابەر نەدیوە و بە بەشێک لە خۆیی نەزانیوە.
پێوەندی داگیرکەر و داگیرکراو ئەگەر هەزار ساڵیش پێکەوە بژین نابەرابەر و لەسەر خەیاڵ و ئیلوشوونی داگیرکراو بەندە کە پێیوایە ڕۆژێک ئەو دەتوانێ داگیرکەری خۆی ببەزێنێ بەڵام لە راستیدا وردە وردە هێزی داگیرکراو هەرز دەبێ و ئیدی هیچی بۆ نامێنێ.
دروست لە چرکەساتی ئاگاهی و فەوتانەدا داگیرکراو دەبێ "بڕیار" بدا یا بمرێ و یا لە خۆڵەمێشی خۆی هەستێتەوە و باڵ بگرێ و بفڕێ و ڕەها و ڕزگار دەست بە ژیانی ئازاد و ڕێزداری خۆی وەک تاک/نەتەوە بکا.
ئەرکی ئێمە دیتن و ناسینی حەقیقەتی پێوەندی خۆمان و داگیرکەرانە.




_______________________________________
 

ڕەسوو هەر ئەتۆ منداڵی دێی نەبووی کاڵەکی بێستانان بخۆی!

هاوینان دەچوومە ماڵە باپیرم لە دێ. وێنەی باپیرم لە مێشکمدا هەر لە وێنەی ئەو فریشتانەی کە بە باڵی سپی دەفڕن دەچێ. ئێواران دەچووە سەربان و لەسەر گۆچانەکەی دەچەماوە و بانگی دەدا.
ماڵە باپیرم زۆر بوون. منداڵەکانی باپیرم و براکەی باپیرم هەموو پێکەوە دەژیان. خاڵە گەورەکەم بێستانی دەکرد. جا کاڵەک و خرچە و گڕکە بۆنیان بڵاو دەبۆوە.
بەڵام ڕەسوو ئەمن وەکی تۆ نەوسن نەبووم و دەچوومە سەر بێستانی باینجانان. ئەو کات وەک ئێستا بە قیز و فیز نەبووم. هەر خۆڵەکەم دەتەکاند و خوێم پێ دادەکردن. ئێستاش لە سوید هەر هیشتیای تەماتەی کوردەواریمە.
کە 2017 هاتمەوە کۆیە، شەهید سۆهەیلا و کوێستان کوتیان چ دەخۆی؟ کوتم شۆرباو باینجان. 😞
خاڵۆژنم کەمێک خەسیس بوو، "خەسیسی مولێر"ت خۆ وەبیرە؟ بەڵام ئێمەی منداڵ هەر خۆمان دەگەیاندە بێستان.
دوای بێستان چمان دەکرد؟
بێ تۆ ناخۆش لەگەڵ خاڵۆزا و پوورزایان، کچ و کور ڕووت و قووت دەچوینە چۆمی هەمزاوایە کە دەڕژێتە ناو بەنداوی مەهاباد. جا لە تەنکایی چۆمدا ڕادەکشاین و چاومان لە ئاسمان دەکرد.
ڕەسوو نازانم ئەتۆ، بەڵام من پێمخۆشە دیسان ببمەوە منداڵ و بگەڕێمەوە بێستانی بابە حەمەدم.

٭ جا لە زانستی ئەدەبیدا بەوە دەڵێن دیاڵۆگی دەقەکان و نێواندەقی 😊

_______________________________________
 
1. کۆلۆنیالیزم و ئەدەبیات
ئەدەبیات ڕەنگدانەوەی دەنگ/دەنگەکانی ڕوحی تاک و نەتەوەیە. لەسەردەمی "خانی" مەزنەوە کە داوای دەوڵەتی بۆ کورد کردووە تا ئێستا پێمان گوتراوە:
. زمانی تۆ ژێرمەجموعەی منە (لەکاتێکدا زمانی من دایکی زمانی ئەوە)
. ئەدەبیاتت نییە و یا کەم نرخە
کۆڵۆنیالیزمی نێوخۆیی وای کردووە کە نووسەر و شاعیر و مێدیاکاری کورد ڕێگای خۆیان نەبینەوە و بکەونە لاڕێ واتە ڕێگای داگیرکەران. شاعیران و نووسەرانی نەتەوەی باڵادەستیان پێ سەرتر بێ.
گەلۆ  وانییە. ئەوان نەک سەرتر نین بەڵکوو زۆر جار سەرمایەکانی تۆیان بۆ خۆیان دزیوە و بە تۆیان کوتووە هیچت نییە و دیسان پێیان فرۆشتویتەوە.
ئەو سەرمایە دەبێ بگەڕێتەوە هەوەڵ بۆ کورد و بە ئایدێنتیتی کورد دیسان بڵاو بێتەوە....
2. پێوەندی کۆلۆنیالیزم و جێنۆساید
پێوەندییەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان داگیرکردن و چەوساندنەوەی خاک
و خەڵکێک/ کۆڵۆنیالیزم و جێنوساید هەیە:
- کاتێک بلژیک لە ۱۸۸۵ دەستی بەسەر کۆنگودا گرتبوو قەتڵ و عامێکی زۆری خەلکی ڕەسەنی وێیان کرد.
- چوونی ئینگلیسییەکان بۆ کۆڵۆنییەکانی ئەقیانووسی ئارام و ئۆسترالییا بوو بە هۆی لەناوچوونی بەربڵاوی خەڵکە سوورپێستکانی ناوچەکەکان تا ڕادەیەک کە ئێستا لە ئۆسترالییا زۆر کەم لە نەوەکانیان ماونەتەوە.
- دەست بەسەرداگرتنی ئەرمەنییەکان و کوردەکان لە لایەن دەوڵەتی ئاتاتورک هاوڕێ بوو لەگەڵ جێنۆسایدی ئەو گەلانە.
- پێکهاتنی دەوڵەتی ئێڕاق و دەست بەسەرداگرتنی کوردستان کوشتاری بەربڵاوی و جێنۆسایدی کوردی هەتا ساڵی ۱۹۸۸ لەگەڵ بووە. (تەنانەت هێرشی دەوڵەتی نافەرمی داعش بۆ سەر کورد دەچێتە هەمان خان)
- کورد لە ئێران لە دەورانی سەفەوییە هەتا کوشتاری خەڵکی قاڕنا و قەڵاتان بەدەست جمهوری ئیسلامی بەردەوام جێنۆساید کراوە و بگرە ئێستاش کوشتاری ڕۆژانەی کۆلبەران هەر دەچێتە خانی جێنۆساید.
- لە شەڕی باڵکان سێربەکان وەک دەسەڵاتداری سەرەکی یوگوسلاوی بە هیچ شێوەیەک نەیاندەویست کروات و بۆسنی لەدەست بدەن و جێنۆسایدی زۆری بۆسنییەکانی لێ کەوتەوە.
پێوەندییەکی نەپساوە هەیە لەنێوان کۆلۆنیالیزم و جێنۆساید کە هاوکاتە لەگەڵ تاڵانی هەموو کانزا و ئابووری  و توانایی داگیرکراوان. دەکرێ دەیان نموونە دیکە ئەم پێوەندییە تائید بکەن.
3. "رێفراندۆم" ئەکتی دژی کۆڵۆنیالیستی تاک و نەتەوە
دەڵێن بۆ کوردی ڕۆژهەڵات و بە تایبەت هێندێک کەس وا "ڕێفراندۆم"یان بۆ گرینگە. وڵام:
۱. حەق وایە هەرگیز دژی سروشت و "مافی سروشتی" نەبی. هەر چۆن هەتاو لە ڕۆژهەڵات لە کەل دەردێ.
۲. ئەوانەی دەگەنە خۆری حەقیقەت و زانست ئیدی ناتوانن دژی زانینی خۆیان بجوڵێنەوە. ئێمە سەربەخۆیی خوازان دەزانین داگیرکراوین و وەک بەردەی ئەسیر چاومان لێ دەکەن. بۆیە بڕیارمان داوە زنجیری ئەسارەت بپسێنین و ڕزگاری نیشتمان وەدی بێنین.
۳. ڕێفراندۆم وڵامێک بوو بە کۆڵۆنیالیستەکان و داگیرکەرانی  ئێرانی و تورکی و عەرەبی و جیهانی. ئەوانەی پێیان وایە ئێمە دەبێ بە فەرمانی ئەوان هەستین و دانیشین و ئاڵقە لە گوێان بین.
لەبۆیە ڕێفراندۆم ژیانەوەی کۆمار و کەرامەت دژی داگیرکەران بوو. بەقەولی بەڕێز بارزانی "مادام بەرهەڵەستیمان دەکەن ئێمەش هیچ حیسابێک بۆ ڕەێی ئێوە ناکەین."
٭ ڕەخنەکانیشمان لە سەربەخۆیی خوازانی باشوور لە جێی خۆیان هەر هەیە.
٭ گەیشتن بە سەربەخۆیی هەورازی هەیە و لێژی هەیە. هەموو کەس لەگەڵ براوەیە. گرینگ کاتی لێژ و شکستە پشت لە نیشتمان نەکەی. کە گەیشتینە ڕۆژی سەربەخۆیی ئەو کات زۆرن ئەوانەی خۆ وەپێش دەدەن.
گرینگ ئێستایە ئەم بارە بگاتە مەقسەد.
شیوەنی من شیوەنی ئینسانییە
بانگی ئازادی و گڕوی یەکسانییە
شیوەنی من شینی کوردی بێبەشە

ئەو گەلەی حاشا دەکەن لێی و هەشە

_______________________________________
23 augusti 2019
 
ڕەنگە خەرابترین جۆری زەبروزەنگ تەحقیر و کەم کردنی رووناکبیران دژی یەکتر بێ. ئەمە پاشخانێکی زانستی و مەعرفیشی دەتوانێ هەبێ. لەبیرمان نەچێ هەر زانست و مەعرفەی مۆدێڕن توانیوێتی گەورەترین تاوانەکانی سەدەی ۲۰ بخوڵقێنن.
تا زەمان دەروا زیاتر بە پووچی هەرجۆرە خواست و خوازەیکی ئینسان کە پێی لە نارسیسزم دایە و تەحقیری "ئەویتر" شەرعییەت دەدا دەگەم و زیاتر دەترسم لە دروستکردنی جیهانیکی مێلیتانت و فاشیست و تەنیا و تەریک کردنی ئینسانەکان. هانا ئارنت گوتەنی "ڕەفاقەت خۆی وەستانە دژی فاشیزم". کەوایە ڕەفیق بە نە ئەوە "گەورەی خۆت لە تەحقیری ئەویتر دا ببینی".
سپاس بۆ ئەوانەی کە لە هەموو سەردەمێکدا گەورە دەمێننەوە و نیقاب جەوهەری ئینسانیان ون ناکا.


_______________________________________
19 augusti 2019
 

.کچ و کوڕێکی جەوانی خەڵکی باکوو دێنە لام. کچەکە تازە هاتووە و دەبێ دەست بە خوێندنی زمان بکا. کوڕەکە دەڵێ "ئەمنیش دەمهەوێ لەسەڕاوە زمان بخوێنم بەڵام خەریکم ئێستا دەبیرستان دەخوێنم." دەڵێم "ئەتۆ ئیدی ناتوانی بگەڕێیەوە بۆ دوایە." دەڵێ "نا دەمهەوێ لە پەنا ئەو لە کلاس‌ بم." دەڵێم "ئاخر نابێ." دەڵێ "ئاخر ئەو دووگیانە." یانی ئێستاش پیاو هەن کە فەرهادن 😊




_______________________________________
 
"[...] وە کاتێک گەورەبوونەوەی گەردوون تەواو بوو، هەموو ئەستێرەکان خێراییان کەم دەکا، وەک تۆپێک کە بەرەو هەوا فڕێ دەدرێ، کەمێک ڕادەوەستێ و دووبارە بەرەو ناوەندی دنیا دەگەڕێتەوە. ئەوە کات هیچ بەرگری لەوە ناکا کە هەموو ئەستێرەکانی دنیا ببینین، چونکە ئەوان دەتوانن بەرەو ئێمە بێن، خێراتر و خێراتر، و ئێمە دەزانین  کە دنیا بەزوویی بەرەوە کۆتایی دەڕوا چونکە  کاتێک شەو چاو لە ئاسمان دەکەین تاریکی نابێ، تەنیا تیشکی گەشاوەی میلیاڕد و میلیاڕد ئەستێرەن، هەموو لە حاڵی کەوتن دا.
بەڵام ئەوکات کەس ئەوە نابینێ چونکە ئیدی هیچ ئینسانێک لەسەر زەوی نییە تا بیبینێ. ڕەنگە تا ئەو کات هەموو لەناوچووبێن. وە ئەگەریش ئینسانێک مابێ، ناتوانێ بیبینێ چونکە نوورەکە هێندە گەرم و ڕووناکە کە ئینسانەکان تا ڕادەی مەرگ دەسووتێنێ، تەنانەت ئەگەر لەناو تونێل دا بژین."
بەسەرهاتی سەیری سەگێک لە شەودا، مارک هادۆن، ٢٠١٤



_______________________________________
17 augusti 2019
 

ئەمن سەگەکانم خۆش دەوێن. هەمیشە دەزانی سەگێک بیر لە چ دەکاتەوە. سەگ چوار حاڵەتی هەیە. شاد، خەمگین، تووڕە و لە شتێک ڕاماو. هەروەها سەگەکان وەفادارن و درۆ ناکەن، چونکە ناتوانن قسە بکەن.
The Curious Incident Of The Dog In The Night- Time
Mark Haddon, 2014
 

_______________________________________
04 september 2017
 
وشەی "داگیرکەر" لە سێ دەقی ئەدەبی دا
هێمن، برایم ئەحمەد، سوارە
بە گشتی ئاگایی بەوە کە ئێمە "داگیرکراو"ین زۆر لەمێژ نییە و باسی ئەوە کە کوردستان "مستعمرە"یە، لە بواری ئاکادێمی و بیر و هزرییەوە باسێکی بە واتایەک تازەیە.
مستعمرە/کۆلۆنی لە سەردەمی باستانەوە هەتا ئێستا بووە. لە سەردەمی باستان دا مێژوو شاهیدی هێژمۆنی و دەسەڵاتی بەرینی فنیقییەکان، ئێرانییەکان، یونانییەکان و میسرییەکان بەسەر قەوم و وڵاتانی دیکەدا بووە. دواتر لە سەدەکانی ١٤٠٠ بەملاوە، ئورووپییەکان (فەرانسە، پورتغال، ئیسپانیا، هۆلەند، بریتانیا) بە فراوانی دەستییان بە سەر قارە و دوورگەکانی دنیادا گرت: ئافریقا، هیند، ئامریکای لاتین، ئاسیا. ئینجا لە دوای شەڕەکانی جیهانیدا هێندێک وڵات تۆقی ئەسارەتیان لە مل داڕنی، ئەلجەزایر، تونێس، مەراکش، هیند... بەڵام کوردستانی ئێمە کە جارێک لە دوای شەڕی چاڵدران (ئاگۆستی ١٥١٤) دا و جارێکی دیکە لە شەڕی جیهانی یەکەمدا بە سەر وڵاتانی داگیرکەردا دابەش کرا (سایکس پیکۆ ١٩١٦) هەتا ئێستا ڕزگار نەبووە. (نەتەوەی بە کۆلۆنیال کراوی دیکەش هەن بەڵام ئەو پێناسەیە دەبێ لە لایەن خودی ئەوان قەبووڵ کرێ، بۆ وێنە بەلوچەکان کە لە نێوان پاکستان و ئێران دابەش کراوەن)
زانینی ئەوە کە کوردستان "مستعمرە"یە و ئێمە کۆلۆنیال کراوین ڕەنگە ئیستا کەمێک ڕوونتر بێ لە جاران، بەڵام هێستا زۆری ماوە تاکی کورد خۆی لە کۆلۆنیالیزم و دەسەڵات و هێژمۆنی نەتەوەی باڵادەست ڕزگار بکا. بەتایبەت لە ڕۆژهەڵات بە هۆی نزیکایەتی زمانی کوردی و فارسی، ئەو هەستە لە لای زۆر کەس هەیە کە ئێمە یەک نەتەوەین و بە یەک زمان دەدوێین، هەر بۆیە ڕزگاری لە مکانیزمی کۆلۆنیالیزمێک کە دەستی بەسەر ئەدەبیات و ڕوح و هەستی ئێمەدا داگرتووە، زۆر دژوارترە.
بەڵام لەو ناوەدا ئەوەی جێگای سرنجە شاعیرانن کە بەردەوام لە دەقی خۆیاندا ئاماژە بە ئەوە دەدەن کە کوردستان داگیرکراوە و دەبێ ڕزگار بکرێ. لە هەست و نەستی شاعیرانی کورددا "داگیرکەر"ێک هەیە کە وڵاتی کوردانی داگیر کردووە. ئەوان گەرچی خۆیان زۆربەیان شێعری عەرەبییان لەبەر بووە و دەسەڵاتیان بەسەر ئەدەبی فارسیدا شکاوە بەڵام ئەو "داگیرکارە"یان فەرامۆش نەکردووە کە شاخ و بەندەنی کوردی ئاگرداوە، ڕۆلەی کوردی لە سێدارە داوە و کچی کوردی بە کەنیز گرتووە. شاعیران بەردەوام بۆ خوێنەری کورد و بۆ خۆیان جیهانێکی بێ داگیرکەر ئاواتە خوازن.
شاعیرانی کورد لە خانی مەزنەوە هەتا مەلەکشا، بەردەوام ئەرکی ئێلیت، سیاسیکار و فیلەسووفیان گێڕاوە. زۆربەی شاعیران بێ ئەوە لەگەڵ تیۆرییەکانی فەلسەفەی سیاسی یا خودی فەلسەفە لە زانکۆکان دا مامەلەیان کردبێ لە ئەزموونی ڕۆژانەی خۆیانەوە وەک کورد (جیا لە جوانناسی و هەستی گشتی ئەوین و باس لە تایبەتمەندییە جوانەکانی ئینسانی) بە هێندێک ئاکام گەیشتوون و لە ڕێگای شێعرەوە هەستی کوردایەتی‌یان پەرە پێداوە و ویستوویانە "داگیرکەر"ەکان لە وڵاتی کوردان بڕۆنە دەر.
بەڕای من کەڵکوەرگرتنی زۆر شاعیر لە وشەگەلی وەک "داگیرکەر"، لە نەست و هەستی "ئاگا"وە سەرچاوە دەگرێ، کە لە قوڵایی ڕوحی نەتەوەیی و ئەزموونی مێژووئییەوە دێ، و دەبێتە زانیارییەکی گرینگ کە وەک "نەتەوە داگیر/کۆلۆنیالیزە"کراوین.
مامۆستا هێمن لە شێعرە جوانەکەی خۆیدا "شەنگەبێری" لە ئاخروئۆخری شێعرەکەدا دەڵێ:
زۆری نەماوە بێتە بەر نەمامی هەوڵ و خەباتم
لە داگیرکەر پاک بیتەوە خاکی پیرۆزی وڵاتم
چەک دادەنیم، کۆچانەکەی جارانم هەڵدەگرمەوە
تۆ هەر بێری بە، من هەر شوان، فریشتەی تاسە و ئاواتم
هەروەها مامۆستا برایم ئەحمەد لە سروودە بەناوبانگەی خۆیدا وشەی داگیرکەر ئەوها دێنێتە ناو دەق:
داگیرکەری دڵ پڕ لە قین
دڕندەی بێ ویژدان و دین
ناتوانی واکەی کــــــورد نەبین
هەر کـورد بوین و هەر کورد ئەبین
لـە پێش ئاگــــــــر پەرستی دا
لـە پێش موسوڵمانێتی دا
لە دیلـی و لە سەربەستی دا
هەر کــورد بوین و هەر کـورد ئەبین
نـە عەرەبم نـە ئێرانیم
نـە تورکێکی شـاخستانیم
نەك هەر من خـۆم مێژووش ئەڵێ
کە کـوردم و کـوردستانیم
و سوارەی مەزن لە "دووی ڕێبەندان" دا باسی کۆمار و داگیرکەر ئەوا دەکا:
بیرەوەریی دووی ڕێبەندان
دەمخاتە سەر بەستە و بەندان
ڕێبەندانی ڕێنوێنە
لە داگیرکەر سەرشێوێنە
ھەڵات ھەڵات لە ھەموو دیاران
پێ پلیکەی دێو، تەختی تاران‌
دوژمنی کورد جێ پێی لێژە
با بگێڕین گەڕەلاوێژە.

_______________________________________

This page is powered by Blogger. Isn't yours?